Kitaplık

Hak’sız sabır olur mu?

shutterstock_344807408İçyüzünü bilmediğin birşeye nasıl sabredebilirsin?” Kehf sûresi, 68.

Vaktiyle “Hak’sız sabır olur mu?” isimli bir yazıda, Asr sûresinde geçen ‘ancak birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye edenlerin kurtulacağı’ ihtarını anlamaya, anladığımca da anlatmaya çalışmıştım. Orada Bediüzzaman’ın sabırla ilgili her meselede bu ayeti rehber edindiğini ve her zaman evveliyetle okurlarına ‘sabrı üzerine bina edebilecek bir hak bilgisi’ sunmaya çalıştığını söylemiştim. Kenarından alıntılarsam:

İnsanlara, gerekçesini izah etmeden sabretmelerini söylerseniz, bunu başaramazlar. Çünkü sabredebilmek için önce o ‘sabrın üzerine bina edileceği’ bir mantık, bir izah gerekir. Ki bu meselenin ‘hakkı tavsiye’ boyutudur. Önce hakkı hakkıyla tahlil edin. Sonra sabrı arkasından söyleyin. Ancak bu şekilde sabır nasihatiniz tesir eder. Üzerine yemin edilen dehşetli asırlarda ‘tavsiyeleşme’ ancak bu şekilde etkili olabilir.

Bugün de aynı kanaatteyim. Hassaten Hastalar, İhtiyarlar, Ramazan, İktisat, İhlas gibi risalelerinde Bediüzzaman’ın, ahirzaman insanlarına sabrı öğütlemeden önce, o sabrın ne kazandıracağını ve nasıl kazandıracağını da izah eden metinler ürettiğini düşünüyorum. Yani o eserlerde salt bir sabır tavsiyesi yok. “Sabırlı olun!” deyip insanı öylece emirle başbaşa bırakmıyor bu metinler.

Daha sabrı tavsiye etmeden önce o ‘sabrın neden sabırsızlıktan daha mantıklı bir seçenek olduğunu’ izah ediyor. Öyle ki; onları okuduğunuz zaman hastalık, hapis, ihtiyarlık, fakirlik gibi musibetler ‘musibet gibi görünmemeye’ başlıyorlar. Adeta kapalı sandığınız kazanç taksimetresi hakkın tavsiyesinin ardından yeniden açılıyor.

Demek ki, hak, bu noktada sabırdan önce ‘sabrın amacını ve dayanağını belirleyen bilgi bütünü’ olarak düşünülebilir. Asr sûresi de mü’minlere böylesi bir bilgi üretiminin peşinde olmayı öğütlüyor olabilir.

Peki, “Hak’sız sabır olur mu?” yazısı neden tekrar aklıma geldi? Asıl onu izah edeyim ben: Bir kitaptan ötürü… Gabor Mate’in kaleme aldığı Vücudunuz Hayır Diyorsa isimli eser. İletişim Yayınları’ndan okurlara sunulan bu eserde, Mate, benzer birşeyden şikayet ediyor. Modern tıbbın hastalıkları maddeci bir bakış açısına sıkıştırmasından dolayı tedavi yöntemlerini daraltmasından yakınıyor:

İnsanların yaşam hikayelerinin uygulamada hastalığa ilişkin tıbbi yaklaşımın dışında bırakılması, doktorları etkili iyileştirme araçlarından mahrum bırakmaktadır.” Hatta diyor ki: “Bir uzmanın beden ile zihin arasındaki bağlantıyı reddetmesi hiç de şaşırtıcı değil. Sağlık ve hastalık hakkındaki tüm inançlarımıza düalizm (bir olanın ikiye ayrılması) hâkimdir. Bedeni, zihinden ayırarak kavramaya çalışırız. (…) Diğer birçok disiplinin aksine, tıp bilimi Einstein’ın izafiyet teorisinden henüz önemli bir dersi alamamış durumdadır: Gözlemcinin konumu gözlemlenen fenomeni ve gözlem sonuçlarını etkileyecektir.

Nedense burayı okuduğum anda aklıma ilk gelen yer, Bediüzzaman’ın 2. Lem’a’da okurlarına aktardığı, hasta arkadaşıyla arasında geçen konuşmaydı. “‘Yüz gecedir ben başımı yastığa koyup yatamadım!’ diye acı bir şikâyet etti” dediği dostuna birkaç cümleyle öyle bir ‘hakkı tavsiye’ yapıyordu ki mürşidim, nihayetinde aynı arkadaşının dilinden şu cümle dökülüyordu: “Elhamdülillah, hastalığım ondan bire indi.

Bu da bir nevi gözlemcinin nazarını etkileyerek fenomeni ve gözlem sonuçlarını değiştirmek değil miydi? (Az öncesindeki şekvayı şükre dönüştürüyordu. Hem de hastalığı iyileştirmeden.) Mate, İvan İlyiç’ten yaptığı bir alıntıyla, hastanın maneviyatını reddeden modern tıbbı şöyle yeriyordu: “Kimyasal analizler çömlekçiliğin sanatsal değeri hakkında ve anlatabiliyorsa; tıp da iyileşme, ıstırap çekme ve ölme eylemlerinin anlamlı bir şekilde gerçekleşmesi hakkında o kadar şey anlatabilmektedir.

Kitapta bu nazar ve tedavi ilişkisi üzerine verilen pek çok örnek var. Çoğu da Mate’in hastalarıyla yaşadığı şeyler. Örneğin: Kanser gibi, ALS gibi, MS gibi hastalıklarda, hatta daha küçük şeylerde bile, insanın manevi dünyasının/karakterinin büyük etkisi olduğunu söylüyor Mate: “Ciddi bir hastalıkla boğuşan hastalarımın hemen hepsi yaşamlarının önemli bir alanında ‘hayır’ demeyi öğrenememiş kişilerdi.” Ve yine: “Kanser teşhisi konulanlar ile intihar grubu arasında çarpıcı benzerlikler bulunmaktaydı.

Yani bir karşı durma yoksunluğu, öğrenilmiş bir acizlik, kendini ifade edememe ezikliği veya Bediüzzaman’ın ifadesiyle ‘gemiye yükünü bırakamama’ hali. Hatta Alan ismindeki kanserli bir hastası görüşmeleri sırasında bunu şöyle ifade ediyordu: “Alan: İnsanların benden birşey istemesi yeterli, derhal yaparım. Mate: Kanserden sonra? Mate: Hayır demeyi öğrendim. Sürekli hayır diyorum. (…) Bence hayır demek iyileşmekte büyük bir rol oynuyor.” Aynı şeyi astım hastası Joyce da söylüyor: “Hastalığımın bana hayır dedirttiğini farkettim.

Mate, bu yönüyle hastanın dünyasına girilmeden sadece ilaç, gen, hormon, aşı üzerine kurgulanmış bir tedavi sürecinin yeterli başarıyı yakalayamayacağını düşünüyor. Ona göre hastalıklar sebep değil, sonuç: “Öncelikle, ortada tütün gibi bir dış kanserojen madde olsa bile, kanser, kendi başına bakıldığında, bir yanıyla içerideki seyrin neticesinde bir yanlışlık olduğunu gösterir.” Ve yine: “Yani, ağrı da bir algı biçimidir. (…) Kendi zararımıza olmasına rağmen görmezden geldiğimiz bilgileri sunar bize.” Ve yine: “Kanser, multipl skleror, romatoid artrit ve incelediğimiz diğer hastalıklar yetişkin yaşamında aniden ortaya çıkan yepyeni gelişmeler değil, yaşam boyu var olan süreçlerin vardığı doruk noktalardır.

Burası bence enteresan bir dünyanın kapısını açıyor: Belki de hastalığı yaşamaktaki isteksizliğimizle veya sıradanlıktan sıkılmışlığımızla biz çağırıyoruz? Olamaz mı? Mate’in hastalarıyla yaşadığı birçok olay var buna dair. Mesela: Sebebi bulunamayan şiddetli ağrılar çektiği halde, Mate’in tavsiyesiyle, eşiyle yaşadığı sorunlarla yüzleşme kararlılığı göstermiş Fiona’nın birden iyileşmesi gibi.

Her şekilde, hayata nasıl bir anlam verdiğimiz, onun bizde nasıl tesir edeceği ile yakından ilintili. Hakkı tavsiyeleşmek bu yönüyle, birbirimizin bakış açısını düzeltmek ve dünyanın üzerimizdeki tesirini gözlemcinin konumuyla oynayarak iyileştirmek gibi. İman bu yüzden güzel ve değerli. Çünkü hayatı daha anlamlı ve yaşanılır kılıyor.

Hastalıkları bile… Hastalar Risalesi’nde pek çok örneğini okuduğumuz gibi daha katlanılır, hatta okunabilir kılıyor. Yani hastalıklar da bize birşeyler söyletmeye, öğretmeye çalışan araçlara, mektuplara dönüşüyorlar. Kimisi; “Hayır demeyi öğrenmelisin!” diyor. Kimisi; “Eşinle yaşadığın sorunlarla yüzleşmelisin!” Kimisi; “Vergi dairesindeki hiç sevmediğin o işi bırakmalısın!” Kimisi; “Daha sosyal olmalısın!” Kimisi de, Stephen Hawking gibi, asıl potansiyelini ölümcül hastalığıyla ortaya çıkarıyor. Ki eski eşi şöyle söylüyor hatıralarında: “Her nasılsa, yürüyüş şekli daha sarsak bir hal aldıkça, görüşleri de daha kuvvetli ve cüretkâr bir hal alıyordu.

Gabor Mate’in kitabında böylesi pekçok bilgi ve örnek var. Ona göre hastalıklar bela değil, bize yine bizim bedenimizin gönderdiği mesajlar. “Bağışıklık sisteminin de bir duyu organı olduğunu söylersek haksızlık etmiş olmayız.” O halde neden sırf sıhhat vermek ile körleştirsin Allah bizi, sağırlaştırsın, hissizleştirsin?

Yazı yine beni mürşidimin ifadelerine getirdi: “Kardeşim, senin bu hastalığının aleyhinde değilim. Hastalık için sana karşı bir şefkat hissedip acımıyorum ki, dua edeyim. Hastalık seni tam uyandırıncaya kadar sabra çalış. Ve hastalık vazifesini bitirdikten sonra, Hâlık-ı Rahîm inşaallah sana şifa verir.

Yazar hakkında

Ahmet Ay

Ahmet Ay

Yorum yaz